Amsterdammers in 's Graveland. 
Jhr. F.J.E. van Lennep.
.....
Bij de loting van 7 juni 1634 valt Spanderswoud, als kaveling 9 en 10 en een deel van kaveling 8, toe aan Bicker. Tot 1708 blijft het in zijn familie. Eerst krijgt het zijn dochter Cornelia, gehuwd met Joachim Irgens, bankier van de koning van Denemarken.
Dan koopt het mevrouw Deutz-Bicker, weduwe van Jean Deutz, de ,,grote zwager”

116

van Johan de Witt. Deutz financiert de oorlogen van de republiek onder De Witt, zijn zoon ook die van de keizer van Oostenrijk. De kwikzilvermijnen zijn onderpand van de leningen van de keizer. Vandaar, dat de obligaties van die staat hier te lande de naam van
,,metallieken” dragen, zelfs nog in 1914-1918, als ze in de devaluatie ten onder gaan.
Mevrouw Deutz overlijdt in 1702 op Assumburg. Haar schoonzoon Hoeufft, echt-genoot van haar dochter Isabella, vertegenwoordigt haar in het ‘s-Gravelandse polder-bestuur.
Of de Hoeuffts op Spanderswoud gewoond hebben, weet ik niet zeker. Jean Deutz junior verkoopt de hofstede in 1708 aan Balthasar Ringenberg, niet de landerijen, die in Deutze handen blijven, hetgeen ook blijkt uit Deutze functies in het polderbestuur. Daarin hebben ook Bicker en Irgens zitting gehad.
Alvorens verder te gaan, staan we stil bij het jaar 1672, als in oktober een Frans leger onder Luxembourg op vreselijke wijze huishoudt in ‘s-Graveland. Verschillende buitenhuizen, ook de kerk, worden in brand gestoken. Ze worden later weer opgebouwd, de kerk (van 1657) in de tegenwoordige toestand d.w.z. in Hollandse renaissancestijl, sterk gelijkend op de Oosterkerk in Amsterdam en op die van Oudshoorn. De ,,gentry” is bij de nadering van de Fransen vertrokken, maar de tuinbaas van Spanderswoud is één van de slachtoffers van de wreedheid van het leger. Van een echte ‘s-Gravelander heb ik als jongen gehoord, dat deze tuinbaas door de niets ontziende soldaten werd ,,geteerd”, in kippeveren gerold en in brand gestoken. Twee oude boekjes vermelden iets dergelijks. In het ,,Historisch Verhael van de Fransche Tyrannye gepleegd in de Dorpen van Loenen, Loosdrecht enz., gedrukt te Amsterdam
bij Jan Claasz. ten Hooven 1674” leest men op bladzijde 132:
,,dat hij (de Hertog van Luxemburg) van de voorgedachte oneerbare wreetheden geen groote afkeer heeft gehad, bleek ter zelfder tijt aen de Hoevenier op de Hofstede van de Heer Irgens op ‘s Gravenlandt daer de Hertog self sijn herberg quam nemen. Deze man moedernaeckt uitgekleed en met een oude hoet zijn schaemte eenigsins bedekkende, quam bij de Hertog, het Hooft van deze onbesuisde hoop, sijn beklag doen over sijn
gelede schade en over ‘t gewelt, dat hem aengedaen was. Maer de deernis vond geen plaats bij deze wreede mensch. Deze man wierd soo naeckt als hij was gedwongen noch eenige huisdiensten te doen, te weten in een kamer de vederen, die uit een bedtijk geschud waren, op te ruimen, het braedspit te wenden en soo voort, totdat hij eindelijk een slecht kleetje kreeg, hetwelck hij aenschoot.”
Hetzelfde droevige relaas is te vinden in de ,,Nieuwe Spiegel der Jeugd of Franse Tiranny”, uitgegeven ,,bij Joannes Kannewet, boekverkoper in de Nes, in de Gekroonde Jugte Bijbel”, dat ik van mr. Chr. P. van Eeghen te leen heb gehad.
Ook Cornelis van Midlum, predikant bij de hervormde gemeente van ‘s-Graveland tekent in het lidmatenboek aan:
,,1672 den 8en October, hebben de Fransze onze plaets geplondert, de overgebleven ingesetenen uitgekleedet en mishandelt en is also een gánsche verstroyinge geschiedt. . . ”
Onder de ,,namen der ledematen, die overleden sijn, nadat wij van hier verdreven waren” komt voor Willem Harpertsz. van Deutecom, hovenier, overleden 1673. Dat zal de tuinbaas van Spanderswoud zijn geweest.
In 1723 krijgt dit buiten een merkwaardig eigenaar: Daniël Raphoen, die in 1730 wegens een zedenschandaal voor eeuwig uit Holland en West-Friesland wordt verbannen

117

en, in Holstein verblijvende, de plaats verkoopt aan René de Vicq, oud-schepen van Amsterdam en in 1733 schepen van ‘s-Graveland.
Eigenaar van Spanderswoud na De Vicq is mr. Jan Wolters van 1737 tot 1759. Van ‘hem stam ik af via de Van de Polls. De Vicqs dochter, Jacoba Helena, trouwt met Diederik Jacob baron van Tuyll van Serooskerken. Zij is de moeder van Belle van Zuylen, die mogelijkerwijze iets van haar romantische aard van moederszijde heeft.
Tussen 1759 en 1780 zijn er verschillende eigenaars. Dan komt mr. Gillis Alewijn, schepen van Amsterdam; in 1791 Hendrik Hovy, belangrijk koopman. Daarna zet met de Franse tijd het verval van de buitens in. Hovy, die financieel achteruit is gegaan, verkoopt of verhuurt in 1807 Spanderswoud aan mevrouw Van Weede-Straalman, zuster van mevrouw CorverHooft-Straalman op Gooilust, uit hoofdstukIV bekend. 
Haar klein-dochter wordt eigenares, door koop van Jan Corver Hooft, die het in 1815 heeft verworven.
Hier volgen verkoopprijzen: in 1678 f34.800,-; in 1723 f11.000,- (maar dan is de boerderij er niet bij); in 1780 f22.000,-; in 1815 f10.000,-. Een soortgelijk verloop is er bij andere ‘s-Gravelandse buitens, die ik voor u hoop te laten herleven. En soort-gelijke mensen trekken daar aan ons oog voorbij, in grote meerderheid leden van ge-slachten, aan de stichters verwant en zo is het nog na de oorlog van 1914-1918, maar helaas niet meer na die van 1940-1945.
Dan is Amsterdam op weg een miljoenenstad te worden. Geen wonder dat het zijn bestuurders van voor 1795 gaat vergeten. Hun naamdragers kan men er onder de leven-den met een lantaarntje zoeken. Niet zo in ‘s-Graveland, waar tot aan de tweede wereld-oorlog een klein Amsterdam voortleeft. Een driehonderdjarige nederzetting van mensen, wier wapens de Nieuwe Kerk, het Stadhuis en het Burger Weeshuis sieren, een samen-leving, waarin relatief minder veranderd is dan in de moederstad, een warande, die ook thans, zonder die mensen, de herinnering aan de bloeitijd van de republiek even levend houdt als de bocht van de Heerengracht.

In volgende hoofdstukken doe ik een poging, om dit wereldje te laten herleven. Hier volgt nog even het beginpunt. De heer Rudolf Sis (van Hilverbeek) had het resultaat van de loting van 7 juni 1634, waarvan men het origineel kan vinden in het protocol van de Amsterdamse notaris Jacob van Zwieten, voor mijn oom Blaauw opgeschreven en ik wil deze bizonderheden niet onvermeld laten. De namen van de buitenplaatsen
geven aan waar de kavelingen lagen. Men leide uit het staatje niet af, dat deze plaatsen toen reeds alle zo werden genoemd.

-KAVEL EIGENAAR BESTRIJKT
1, 2 en de helft van 3	C. Davelaer	Swaenenburgh met ‘s-Gravenhoek etc
4, 5 en de helft van 3	A. M. Burgh	Schaep en Burgh
6, 7, en de helft van 8	B. Schaeck	Boekesteyn tot en met Sparwershof
9, 10 en de helft van 8	A. Bicker	Spanderswoud
11, 12 en de helft van 13	R. Pauw	Wolfsbergen
14, 15, 16, 17 en de helft van 13	A. Oetgens van Waveren	Hilverbeek met Spiegelrust etc
18 en 19	A. M. Burgh	Schoonoord en Groenlust	
20 en 21	A. Bicker	Trompenburg
22 en 23	P. C. Hooft en Godard van Reede	Gooilust	
24 en 25	C. Davelaer	Bousigt etc.	
26 en 27	R. Pauw	Beeresteyn, Nieuwerhoek, Veld & Akker.	

118

(‘s-Graveland op de kaart in de Tegenvoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, 1750.   Foto Gemeentelijke Archìefdìenst.)
(Deze plaat was van te slechte kwaliteit om hier gecopieerd te worden. FFM)

Laatstgenoemde kavel bevat bezittingen, die ik, althans als buitenplaats niet heb gekend en dat geldt ook van Bousigt, Groenlust en Spieghelrust. Elke kavel is 20 morgen, alleen nummer 1 heeft er 24 en nummer 27 heeft er 30. Een totaal dus van 554 morgen.
In het algemeen krijgt elke deelnemer 90 morgen, behalve Schaeck, die met 50 morgen begint en er daarvan in 1636 ongeveer 20 afstaat aan Adriaen Dirkszoon Sperwer voor ,,Sperwershof”. Pauw begint met 100 morgen en van Reede en Hooft ieder met 40.
Hooft vind ik vermeld als eerste bewoner van Gooilust, dat hij ,,Rondom bedrogen” noemt, hetgeen niet wijst op ingenomenheid met de gang van zaken in de beginperiode.
Uit deze verdeling zullen op den duur vijf grote buitenplaatsen ontstaan: Schaep en Burgh, Boekesteyn, Spanderswoud, Hilverbeek en Gooilust. De andere zijn kleiner.

...